Phạm trú, lòng tử tế với các chúng sinh đang có đó ở đúng khoảnh khắc ấy

Phạm trú, lòng tử tế với các chúng sinh đang có đó ở đúng khoảnh khắc ấy

[Hỏi] Ở khoảnh khắc có tín (saddhā), thì các tâm sở từ (mettā) và hỷ (muditā) có cũng có đó không?

[A. Sujin] Được, vậy bây giờ, học mỗi lần chỉ một chữ. Chúng ta dùng rất nhiều, rất nhiều khái niệm (paññatti) cho mỗi khoảnh khắc khác nhau, nhưng chúng cũng có những khía cạnh riêng khác nhau. Chẳng hạn, từ có phải là một tâm sở (cetasika) không? [Con không chắc, thưa Achaan.]

Vì vậy ta nên học mỗi lần chỉ một chữ, để hiểu sự khác biệt của cùng một đặc tính ở những mức độ khác nhau và những khía cạnh khác nhau. Bạn có thể có tâm từ với một cái cây không? Có ai có thể có tâm từ với một cái cây, một bông hoa, hay với thức ăn không? [Con nghĩ là không.]

Vậy, không ai có thể có tâm từ hướng tới cái không phải là chúng sinh, phải không? Bản chất của từ là vô sân tâm sở (adosa cetasika), bởi chừng nào sân chưa có đó, ngay cả khi bạn nghe những lời rất tệ, vẫn có thể có tâm từ, thấy không? Khác nhau. Thân thiện thì khác với nổi giận. Ở khoảnh khắc có sân, điều đó nghĩa là không có tâm từ với người ấy, phải không?

Nhưng thực ra, thực tại của nó là vô sân tâm sở. Vì vậy ta phải hiểu rằng không có tâm sở nào gọi là từ cả, mà chỉ có sân (dosa) và vô sân, hai cái khác nhau.

Vậy ở khoảnh khắc không có sân, dù đó là khoảnh khắc của dính mắc, và có thể dính mắc với bất cứ thứ gì, trong khi với từ, bi (karuṇā), hỷ và xả (upekkhā), tức bốn phạm trú (brahma-vihāra), nó có nghĩa là khoảnh khắc có lòng tử tế hay sự thân thiện hướng tới các chúng sinh đang là đối tượng ở đúng khoảnh khắc ấy.

Không có hiểu biết cho đến khi nghe những lời chân thật về bất cứ cái gì đang hiển lộ hiện giờ

Khi một người có được những điều tốt đẹp nhất trong đời, hay một cái gì rất tốt, rất dễ chịu, bạn có tâm bi không? Nhưng khi bạn thấy một người đau bệnh hay những người nghèo khó, có thể có khoảnh khắc cảm thông với người ấy. Và với hiểu biết, có thể có càng nhiều hơn lòng thân thiện và tâm bi khi người ấy gặp điều xấu.

Vì vậy, với Đức Phật, Ngài có tâm bi với tất cả chúng sinh, bởi những chúng sinh ấy không thể hiểu được sự thật cho đến khi họ được nghe những lời đúng đắn, những lời chân thật về bất cứ cái gì đang hiển lộ hiện giờ. Nhờ đó bạn có thể hiểu được đúng khoảnh khắc ấy, thực tại nào đang xuất hiện.

Tâm bi, khi người ta gặp điều xấu, bệnh tật hay bất cứ gì, chẳng hạn mất tiền. Nhưng khi người ta đang sống hạnh phúc và có mọi thứ họ thích, đang hưởng thụ cuộc sống, bạn có tâm bi hay bạn có hỷ? Đây chỉ là những ví dụ trong đời sống, khoảnh khắc nào là bi và khoảnh khắc nào là từ và khoảnh khắc nào là hỷ.

Khi một người có được điều tốt và bạn tán thưởng hay vui mừng, không phải với tham (lobha), mà với hiểu biết về sự thật, rằng tất cả đều phải do duyên mà thành như vậy. Đó có thể là xả hay từ hay hỷ, nhưng khi một người đang trong cảnh khốn khó, đó là bi. Cảm thông thật nhiều với người ấy về nghiệp (kamma) của họ, cái đã tạo duyên cho hoàn cảnh như vậy. Và cũng có thể có lòng tử tế nữa, để giúp đỡ, thấy không? Sự thân thiện.

Nhưng từ và tham thì rất gần nhau: người ta nói rằng chúng là đôi bạn thân, bởi ta không thấy được hiểm họa của tham. Nhưng thực ra, khoảnh khắc của tham không thể là từ. Vậy có ví dụ nào để hiểu sự khác biệt giữa từ và tham không? Khi bạn chỉ giúp người này, mà hoàn toàn không giúp người kia, người cũng đang ở trong cùng hoàn cảnh ấy, thì đó là từ hay tham? Vì vậy từ thì không hề có giới hạn. Nó không bị giới hạn chỉ ở người ấy hay chỉ ở người này, mà hướng tới bất cứ chúng sinh nào.

Hiểu biết về vô ngã, không có ai cả, chỉ là không (suññatā), có thể tạo duyên cho nhiều tâm từ hơn

Vậy ở khoảnh khắc nổi giận, đó có phải từ không? Và khi bạn thích thứ ấy hay người ấy đến thế, đó có phải từ không? Trí tuệ (paññā) có thể hiểu sự khác biệt giữa những khoảnh khắc của từ và những khoảnh khắc của tham. Chẳng hạn, cha mẹ thương yêu, dính mắc, với con ruột của mình, nhưng còn con của người khác thì sao? Vì vậy tham có thể tạo duyên cho sân. Khi người bạn thích đến thế thay đổi, hay điều gì tương tự, nó mang tới sầu khổ, không phải từ lòng tử tế hay từ tâm từ, mà từ sự dính mắc. Hiểu được sự khác biệt giữa từ và tham trong một ngày có thể tạo duyên cho nhiều khoảnh khắc tử tế hơn, thay cho dính mắc.

Thế còn hôm nay thì sao? Có bao nhiêu khoảnh khắc của từ, hay bi, hay hỷ, hay xả? Nó không đến từ suy nghĩ của riêng bạn, mà từ hiểu biết về sự thật của từng thực tại khác nhau. Và hiểu biết về vô ngã (anattā), không có ai cả, chỉ là không (suññatā), có thể tạo duyên cho càng nhiều hơn tâm từ trong một ngày, và càng ít hơn các thực tại bất thiện (akusala). Vậy không có ai biết được cả, ngoài chính hiểu biết, cái biết chính xác sự khác biệt giữa bất thiện và thiện (kusala).

Nguồn: https://dhammatranscripts.blogspot.com/2026/09/brahma-vihara-being-kind-to-beings.html